Historie

Historie Gilde Uden 2009

 

Historie

De gemeente Uden heeft  in het verleden waarschijnlijk een zestal gilden gehad. Deze afzonderlijke gilden zijn in de loop der jaren verenigd tot een drietal gilden.

Op dit moment is het echter nog steeds onbekend wanneer de eerste gilden in Uden zijn opgericht. Wel is bekend in welk jaar er zeker in Uden gilden aanwezig waren!

 

  1. Het Sint Joris en Sint Sebastiaan Gilde.

Volgens een schrijven van 3 september 1455, stichtte dit gilde, het Gilde van den oude voetboog,  een kapelanij in de kerk met alle plichten omschreven. Het betreffende stuk wordt op 13 augustus 1601 gezegeld. Ook in een schijven van 25 oktober 1823 wordt over een kapelanij in de kerk gesproken. Genoemde gilden bestonden dus al vóór 1455. Een kapelanij is een altaar, gesticht in een kerk of kapel en die door een kapelaan wordt bediend.

 

  1. Het Sint Antonius en Sint Catharina Gilde

Volgens een brief van 15 december 1589 laten 4 dekens en twee wasmeesters van het Sint Catharina Gilde of de schutterije binnen Uden een nieuwe schutsbrief autoriseren. De oude schutsbrief is door de oorlog (waarschijnlijk tijdens de 80-jarige oorlog 1568-1648) vernietigd. Het Sint Antonius Gilde had ook tot taak de openbare orde te bewaren bij o.a. kermissen en markten. Het gilde schoot om de zes jaar naar de vogel en had jaarlijks vier diensten. Voor zover bekend was het Sint Antonius Gilde actief in het kerkdorp Volkel.


Bekend is dat in de oude Sint Petruskerk van Uden 4 altaren stonden, die behoorden tot de verschillende gilden die toen in Uden aanwezig waren. Door de Gildebroeders van Sint Barbara werd een altaar gesticht in 1492.

Volgens een schutsbrief van 11 december 1595 is dit Gilde reeds jaren actief, maar laat nu een Reglement  vastleggen om ”nu en de ten eeuwigen dage” bestendig voort te bestaan.

De belangrijkste functies waren: De Koning, twee Wasmeesters, vier Dekens, een Vaandrig en de tijdelijke Rectors des altaars. Van alles werd in het Reglement geregeld: de taakverdeling, de zorg voor bier, het oproepen met trom, het verzorgen van maaltijden, het Barbarafeest vieren en de Koning is “diegeen die op den schutsdag dat vogelken afschiet”.Op 9 oktober 1739 – op initiatief van de Koning, twee Wasmeesters, één Vaandrig en vier Dekens – werd het oud-reglement herschreven en opnieuw vastgelegd door de Landtschrijver C.H. van Berchum.

Op 12 juni 1781 is er weer sprake van een schutsbrief voor de broederschap van Sint Barbara en Sint Lucia in Uden, met een addendum van 3 december 1781. Dit alles omdat deze oorspronkelijke stukken in oorlogstijden in de grond begraven waren geweest.

 

  1. Overige belangrijke gegevens

Na de Franse tijd riep Koning Willem I op 7 april 1827 het stelsel van dienstdoende en rustende schutterijen in het leven, omdat de schutterijen door de aanwezigheid van militaire garnizoenen in de praktijk voor militaire doeleinden overbodig waren geworden

Als voorbereiding hierop wilde de Regering in 1824 weten hoeveel gilden er op dat moment waren.

De gemeente Uden gaf de volgende gilden op met een overzicht van de bezittingen:

* Sint Joris en Sint Sebastiaan Gilde: één voet- en handboog, twee vaandels, één trom uit 1647, zilveren schilden, één rijzadel en toom, één pistool, één vaandel en obligaties.

* Sint Antonius en Sint Catharina Gilde: één vaan, sjerpen, één piek en zilveren schilden.

* Sint Barbara en Sint Lucia Gilde: één vaan, trom, sjerp, piek en een paar schilden.

Er zijn nog enkele andere documenten bewaard gebleven, zoals:

* Stukken uit 1785 betreffende problemen met beeldhouwer Petrus Verhoeven over het volgens Verhoeven onjuist toepassen van de Schutsbrief.

* Een officieel document van 8 oktober 1804 over de ”Conditie waar op den vogel of papegaaij is geschoten” in dat jaar.

 

Ondanks verwoede pogingen om gildezilver en andere gildeattributen terug te vinden van bovengenoemde gilden, moet tot op heden worden geconcludeerd dat deze zoektocht geen resultaat heeft opgeleverd.

 

Ontwaken/heroprichting

Tijdens het Schuttersfeest in Uden ter gelegenheid van het 35 jarige jubileum van de jumelage met Lippstadt in augustus 2006, waren er 150 Schützen uit Lippstadt in Uden op de Markt uitgenodigd. Tijdens haar welkomstwoord heeft burgmeester Joke Kersten toen aan Hidde Nota – wethouder cultuur – de oproep gedaan om in Uden ook een gilde op te richten. Tijdens het vlooienstoken op Bedaf in het voorjaar van 2007 (1e zondag in de vastentijd) deed burgemeester Kersten opnieuw een verzoek aan José Huisman-de Bie en Jan van der Avoort om te komen tot een onderzoekscommissie heroprichting Gilde Uden.

Vanaf juni 2007 is toen de Heroprichtingcommissie Gilde Uden, bestaande uit 7 personen en een tweetal externe adviseurs bezig geweest te onderzoeken of er mogelijkheden zijn en een draagvlak bestaat om in Uden tot heroprichting van een Gilde te kunnen komen.

In de Heroprichtingcommissie hadden zitting mevrouw José Huisman-de Bie, de heren Jan van der Avoort, Peter Berents, Gerard Bos, Tonny van de Burgt,  Hidde Nota, Adriaan Sanders en de adviseurs Henk van Tiel (Hoofdman Sint-Agathagilde Boekel) en Frank van Loon (lid SAT-commissie Noordbrabantse Federatie van Schuttersgilden).

Na vele studies in diverse archiefstukken, vergaderingen en een tweetal informatieavonden voor de Udense bevolking is op 9 december 2008 in de raadzaal van het Udense gemeentehuis de Caert (statuten) door de nieuwe Overheid (bestuur) ondertekend.

In aanwezigheid van burgemeester mevrouw Dr. J. W. Kersten, pastoor Th. van Osch, notaris Mr.

  1. van de Ven, vertegenwoordigers van 6 Gilden uit de naaste omgeving van Uden en de 29 leden met partner vond dit historische moment voor de Udense gemeenschap plaats.

Naam vereniging

Gilde Sint Barbara en Sint Lucia Uden. Voor deze naam is gekozen omdat in de oude archieven over deze gilden het meest bekend is.

De vereniging is opgericht op 9 december 2008 en is gevestigd te Uden.

Leden Overheid bij heroprichting:

Deken Hoofdman:    Jeroen Kuitert

Deken Schrijver:        Peter Berents

Deken Wasmeester:  Tonny van de Burgt

Deken Luitenant:      José Huisman-de Bie

Deken:                         Edith de Leng

Deken:                         Hidde Nota

Deken Vaandrig:       Mart Spierings

Overdeken:                 Mevr. Dr. J.W. Kersten, burgemeester van Uden

Gildeheer:                   Pastoor Th. van Osch, Uden

 

De vereniging beschouwt zich als de voortzetting van de eertijds in Uden bestaande Broederschap of Schutterij Sint Barbara en Sint Lucia en is opgericht voor onbepaalde tijd.

 Doelstelling

In artikel 3 van de Caert wordt deze als volgt omschreven:

Het Gilde heeft ten doel, gestoeld op de historische tradities van het vroegere gildewezen:

  1. bij te dragen aan de bloei van het sociaal-maatschappelijke, culturele en

kerkelijke leven in de Udense gemeenschap;

  1. de eenheid en onderlinge vriendschap tussen de leden van het Gilde te bevestigen

en uit te dragen;

  1. vergaderingen, tentoonstellingen, wedstrijden, kring- en gildedagen en andere

bijeenkomsten, plechtigheden en evenementen te houden, bij te wonen en op te

luisteren;

  1. schietoefeningen en -wedstrijden, waaronder Koningschieten, te organiseren en

gelegenheid te geven eraan deel te nemen, met de kruisboog als hoofdwapen van

het Gilde;

  1. gelegenheid te bieden tot het beoefenen van het vendelen, trommelen, standaard-

rijden en alle andere vaardigheden die eigen zijn aan en passen bij het Gilde.

In artikel 4 van de Caert wordt omschreven, dat de inkomsten van het Gilde worden gevormd door contributies van de leden, schenkingen, erfstellingen en legaten, subsidies, donaties en andere wettig verkregen inkomsten.

 

Oorsprong/verklaring van het Vaandel

Het gildevaandel bevat 3 belangrijke symbolieken zijnde; het oude gemeentewapen van Uden, de twee naamsheiligen en de lindeboom.

  1. 1. Het gemeentewapen van Uden.

Het getoonde gemeentewapen van Uden symboliseert de band van het gilde met de “wereldlijke overheid”. Het gevoerde oude gemeentewapen is van “keel” (rood) beladen met 8 zich overkruisende aan weerskanten geleliede stokken van goud, ook wel “karbonkel“ genoemd met in het midden een “hartschild “ van zilver. Dit gemeentewapen is een versie van het wapen van Kleef.   Uden kwam in 1396 in handen van de Hertog van Kleef. De Schepenbank voerde tot die tijd een zegel (de oudste afdruk is uit 1331), waarop twee schilden hangen. Deze schilden vertonen de wapens van de oudste heren uit het geslacht Van Herpen en dat van hun opvolgers uit het geslacht van Valkenburg. Deze laatste familie kwam in 1328 in het bezit van de Heerlijkheid. Op alle latere zegels komt het wapen van Kleef  voor. De oudste bekende afdruk van een zegel met dit wapen dateert uit 1447. Het in de 17e en18e eeuw vervaardigde zegel met het Kleefse wapen heeft tot voorbeeld gediend voor het huidige  gemeentewapen. Het huidige gemeentewapen is bij Koninklijk besluit in 1812 echter in de rijkskleuren lazuur (blauw) en goud uitgevoerd, beladen met 11 fasces en geboord, omdat de burgemeester geen kleuren had aangegeven bij de aanvraag.

  1. De twee naamsheiligen Sint Barbara en Sint Lucia.

De naamsheiligen symboliseren de band van het Gilde met de kerkelijke overheid, waartoe voor het Gilde een altaar zal worden ingericht in de Petruskerk te Uden.

* De naamdag van Sint Barbara is 4 december. Als dochter van een rijke heiden kwam zij in aanraking met het Christendom. Ze werd daarom opgesloten in een toren en zij eiste, dat de toren ter ere van de Drie-Eenheid drie vensters zou krijgen. Ondanks folteringen bleef zij het Christendom trouw. Haar vader onthoofdde Barbara en de vader werd zelf door de bliksem getroffen. Sint Barbara wordt vaak afgebeeld met een toren en een martelaarstak. Zij is de beschermheilige van o.a. de schutters.

* De naamdag van Sint Lucia is 13 december. Omdat zij aanbeden werd door Hoge Heidense Edelen om haar mooie ogen, rukte zij haar beide ogen uit. Een brandstapel berokkende haar geen kwaad en tenslotte werd zij gedood doordat een beulsknecht met een zwaard haar hals doorstak. Zij wordt afgebeeld met een zwaard door haar hals of met een schaal waarop twee ogen liggen. Zij is patrones van het licht der ogen.

3.De lindeboom

   Met de lindeboom wil het Gilde haar band met de Udense bevolking symboliseren. Het is bekend dat onze voorouders een speciale verering hadden voor “de lindeboom”, waarin de goden van de voorspoed en het geluk huisden en waar recht werd gesproken.

 Het is zeer wel mogelijk dat de eerste missionarissen in deze streek een andere gerichtheid gaven aan die verering door een Mariabeeld in de lindeboom te plaatsen.

De verering van “Onze Lieve Vrouw ter Linde“ vindt in Uden nog steeds plaats. Deze boom beeldde in vroegere tijden ook “vrijheid en zelfstandigheid “ uit , wat eeuwen kenmerkend was voor Uden. Al eeuwen komt deze boom in de straten van Uden voor en was er een specifiek exemplaar op het Marktplein te vinden onder de naam ’t Prilleke, welke bij alle Udenaren bekend was.

Nadere informatie:

Op dit moment (oktober 2009) kent ons Gilde 25 leden, waaronder 2 jeugdleden en daarnaast twee ereleden, de Overdeken en de Gildeheer.

Elke 2 weken komen de leden bij elkaar in het Gildehuis om met elkaar verder invulling te geven aan het realiseren van onze doelstellingen.

Het Gilde staat open voor iedereen, jong of oud, man of vrouw, die zich aangesproken voelt om een eeuwenoude traditie in onze gemeente nieuw leven in te blazen, maar dan passend in de 21ste eeuw.

Het Udense Gilde zal zich inspannen om ook de jeugdige Udenaren bij het Gilde te betrekken en wil dit realiseren door het opstellen van een jeugdplan.

Een van de eerste opdrachten van de Overheid van het Sint Barbara en Sint Lucia Gilde is voldoende gelden te verwerven om de noodzakelijke aanschaffingen te doen, welke bij het Gilde behoren.

Per 1 november 2009 beschikt het Gilde over uniformen, drie vendels, een kruisboog en een trom.

 

 

HistorieGildeUden.2009